رقص در میانه سوگ

گفت‌وگو با ابراهیم حصاری، تهیه‌کننده و کارگردان «فصل انگور»*به بهانه اکران در سینما لبخند کیش

۲۳ آبان ۱۴۰۵الهام صحرائیان00

ایده اولیه شکل‌گیری مستند «فصل انگور» از کجا آمد؟ چه دغدغه‌ای شما را به سمت این روایت برد؟

ایده «فصل انگور» از یک تجربه کاملاً شخصی شکل گرفت. در روزهای کرونا، مادرم بیمار شد و پس از مدتی او را از بیمارستان به خانه آوردیم. پدرم تصمیم گرفت خودش از او مراقبت کند و تمام توانش را برای بهبودی مادرم به کار بگیرد. در این مدت شاهد رابطه‌ای بودم که فراتر از مراقبت معمول از یک بیمار بود؛ نوعی عشق و همراهی که در شرایط دشوار خودش را نشان می‌داد.در جریان ساخت فیلم، اتفاق تلخ دیگری هم برای خانواده ما رخ داد و همسر برادرم بر اثر کرونا از دنیا رفت. پدرم در حالی که خودش داغدار بود، تصمیم گرفت این خبر را از مادرم پنهان کند تا روحیه‌اش آسیب نبیند. او تلاش می‌کرد فضای خانه را شاد نگه دارد و حتی برای مادرم می‌رقصید.همین اتفاقات انگیزه ساخت فیلم را در من ایجاد کرد؛ روایت انسانی که در اوج اندوه شخصی، برای حفظ آرامش دیگری، رنج خودش را پنهان می‌کند. احساس کردم در دل این تجربه خانوادگی، داستانی درباره عشق، فداکاری و معنای مراقبت وجود دارد که می‌تواند برای دیگران هم قابل لمس باشد.

عنوان «فصل انگور» چه نسبتی با مضمون فیلم دارد؟

«فصل انگور» برای من به دوره‌ای از زندگی اشاره دارد که باید طی شود تا چیزی به بلوغ و رسیدگی برسد. انگور برای رسیدن به زمان نیاز دارد و این ویژگی با حال‌وهوای فیلم ارتباط پیدا می‌کند.شخصیت‌های فیلم دوره‌ای دشوار از بیماری، ترس، فقدان و انتظار را تجربه می‌کنند، اما در همین شرایط، رابطه و عشق میان آن‌ها شکل تازه‌ای پیدا می‌کند. عنوان فیلم در واقع حال‌وهوای فصلی سخت و تلخ، اما سرشار از تجربه و بلوغ عاطفی را تداعی می‌کند.

چرا تصمیم گرفتید از پدر و مادرتان برای ایفای نقش در این اثر استفاده کنید؟

چون داستان فیلم درباره رابطه واقعی آن‌هاست و بخش مهمی از جذابیت اثر نیز در همین واقعیت نهفته است. اگر قرار بود این رابطه را با بازیگران بازسازی کنم، احتمالاً بسیاری از جزئیات ظریف آن از بین می‌رفت.نگاه کردن آن‌ها به یکدیگر، عادت‌های روزمره، نوع مراقبت، سکوت‌ها و واکنش‌های کوچکشان چیزهایی بود که به‌راحتی نمی‌شد بازسازی کرد. ترجیح دادم به‌جای بازسازی یک رابطه، خود رابطه را مقابل دوربین قرار دهم؛ هرچند این انتخاب مسئولیت بیشتری برای من داشت.

حضور پدر و مادرتان مقابل دوربین چه تجربه‌ای برای شما داشت؟ آیا توانستید مرز میان رابطه خانوادگی و حرفه‌ای را حفظ کنید؟

سخت‌ترین بخش کار همین بود. من هم‌زمان در دو موقعیت قرار داشتم؛ از یک طرف فرزند این دو نفر بودم و از طرف دیگر باید به‌عنوان کارگردان به اتفاقات نگاه می‌کردم.گاهی احساسات خانوادگی بر نگاه حرفه‌ای غلبه می‌کرد و گاهی لازم بود کمی فاصله بگیرم و فقط مشاهده کنم. با این حال، همین نزدیکی و اعتمادی که میان ما وجود داشت، امکان ثبت لحظاتی را فراهم کرد که شاید در یک رابطه معمول میان کارگردان و سوژه اتفاق نمی‌افتاد.

آیا حضور آن‌ها باعث شد خاطرات و واقعیت‌های زندگی شخصی‌تان وارد فیلم شود؟

قطعاً. اساس فیلم بر تجربه واقعی خانواده ما شکل گرفته است و نمی‌توانستم آن را از زندگی شخصی‌ام جدا کنم. با این حال، تلاش کردم فیلم در محدوده یک خاطره خانوادگی باقی نماند.برای من مهم بود که مخاطب بتواند در این تجربه، رابطه خودش با پدر و مادر، عشق، بیماری، مراقبت و حتی فقدان را به یاد بیاورد. به نظرم وقتی یک تجربه شخصی مخاطب را به تجربه‌های خودش پیوند می‌دهد، از مرز یک خاطره خصوصی عبور می‌کند و به روایتی انسانی تبدیل می‌شود.. کرونا فقط یک بحران بهداشتی نبود و روابط خانوادگی و اجتماعی را نیز تغییر داد.

کدام‌یک از این تأثیرات برای شما در ساخت فیلم اهمیت بیشتری داشت؟

برای من، تأثیر کرونا بر روابط انسانی مهم‌تر از ابعاد دیگر آن بود. کرونا باعث شد مفاهیمی مانند فاصله، مراقبت، ترس و مسئولیت در روابط خانوادگی معنای تازه‌ای پیدا کنند.در چنین شرایطی، مراقبت از یک عزیز فقط حضور فیزیکی در کنار او نیست؛ گاهی به معنای پنهان کردن اضطراب، کنترل احساسات و تحمل تنهایی است. در فیلم، این وضعیت را در رفتار پدر می‌بینیم؛ انسانی که هم‌زمان با مراقبت از همسرش، با اتفاقات تلخ زندگی خودش نیز روبه‌روست..

چرا سینمای ایران نتوانست از کرونا به‌عنوان یک سوژه مهم اجتماعی و تاریخی بهره بگیرد؟آیا هنوز برای روایت آن دوران زود است؟

فکر می‌کنم هنوز با فاصله تاریخی کاملی از کرونا مواجه نشده‌ایم. بسیاری از ما همچنان درگیر خاطرات و تبعات آن دوران هستیم و شاید همین نزدیکی، روایت کردنش را دشوارتر می‌کند.
کرونا برای آدم‌های مختلف تجربه‌های متفاوتی به همراه داشت؛ برای یک نفر بیماری و نجات، برای دیگری

فقدان و برای فردی دیگر تنهایی. همین گستردگی، روایت آن را پیچیده می‌کند.با این حال، معتقدم بخشی از تاریخ اجتماعی هر دوره باید همان زمان ثبت شود، زیرا جزئیات زندگی روزمره به‌مرور از بین می‌روند و همین جزئیات در آینده می‌توانند ارزش تاریخی پیدا کنند.

سینما تا چه اندازه مسئولیت ثبت لحظه‌های مهم تاریخ اجتماعی را بر عهده دارد؟

فیلمساز باید در دل بحران دوربینش را روشن کند یا گاهی فاصله گرفتن از واقعه به درک بهتر آن کمک می‌کند؟سینما می‌تواند یکی از مهم‌ترین ابزارهای ثبت حافظه اجتماعی باشد، اما برای همه اتفاقات نسخه واحدی وجود ندارد.گاهی حضور در لحظه ضروری است، چون ممکن است اتفاقی دیگر تکرار نشود. گاهی هم فیلمساز باید فاصله بگیرد تا از هیجان اولیه عبور کند و معنای عمیق‌تر واقعه را پیدا کند.در مورد «فصل انگور»، شرایط کاملاً شخصی بود. من درون همان اتفاق زندگی می‌کردم و امکان فاصله گرفتن کامل نداشتم. تلاش کردم همین نزدیکی را به بخشی از نگاه فیلم تبدیل کنم.. در «فصل انگور» کرونا بستر شکل‌گیری روایتی درباره عشق و مراقبت است.

آیا عامدانه تصمیم گرفتید به‌جای تمرکز بر ترس و مرگ، وجه انسانی و عاطفی این بحران را برجسته کنید؟

بله، چون موضوع اصلی فیلم برای من خود کرونا نبود؛ بلکه انسان‌هایی بودند که در آن شرایط چه رفتاری با یکدیگر پیدا می‌کنند.مرگ در فیلم حضور پررنگی دارد. در میانه ساخت مستند، یکی از اعضای خانواده‌مان را بر اثر کرونا از دست دادیم. اما در کنار مرگ، چیزی که برای من اهمیت بیشتری داشت، تلاش برای ادامه زندگی بود.پدرم خودش عزادار بود، اما نمی‌خواست مادر از این اتفاق باخبر شود. برای همین در برابر او شادی می‌کرد و حتی می‌رقصید. آن رقص فقط یک رفتار شاد نبود؛ پشت آن سوگی پنهان وجود داشت. انسانی که خودش درد دارد، اما برای حفظ دیگری، رنجش را موقتاً کنار می‌گذارد. فکر می‌کنم جوهره «فصل انگور» در همین تناقض انسانی شکل گرفته است.

پس از «فصل انگور» چه دغدغه‌ای برای ادامه مسیر فیلمسازی دارید؟

بعد از «فصل انگور»، بیش از گذشته به روایت‌هایی علاقه‌مند شده‌ام که از دل زندگی واقعی و تجربه‌های انسانی بیرون می‌آیند؛ داستان‌هایی که شاید در نگاه اول ساده به نظر برسند، اما پیچیدگی‌های عاطفی و اجتماعی دارند.دوست دارم به سراغ آدم‌ها و موقعیت‌هایی بروم که در زندگی روزمره به‌سادگی از کنارشان عبور می‌کنیم، اما با کمی دقت می‌توان داستانی در آن‌ها پیدا کرد. برای من مهم است که فیلم بعدی نیز از یک دغدغه واقعی شروع شود، زیرا فیلم زمانی اثرگذار خواهد بود که فیلمساز نسبت به موضوعش پرسش یا دغدغه‌ای جدی داشته باشد.

با توجه به استقبال مخاطبان در اکران فیلم، پیش‌بینی شما از ادامه نمایش «فصل انگور» و حضور آن در جشنواره‌های داخلی و بین‌المللی چیست؟

خوشبختانه مسیر «فصل انگور» تاکنون فراتر از انتظارم بوده و فیلم توانسته در جشنواره‌های مختلف دیده شود و جوایزی به دست آورد. این مستند تاکنون هشت جایزه بین‌المللی از جشنواره‌ها و رویدادهای مختلف دریافت کرده است؛ از جمله فلاهرتیانا روسیه، سینماحقیقت، فرش‌هاوس مجارستان، جشنواره TRT ترکیه، مون‌ارتس ایتالیا و چند جشنواره دیگر.برای من، ارزش این اتفاق فقط در تعداد جوایز نیست؛ اهمیت آن در این است که یک روایت کاملاً شخصی و خانوادگی توانسته با مخاطبانی خارج از فضای زندگی ما نیز ارتباط برقرار کند. این موضوع نشان می‌دهد تجربه‌هایی مانند عشق، مراقبت، ترس از دست دادن و فداکاری، مرز جغرافیایی و فرهنگی مشخصی ندارند.پخش بین‌المللی فیلم همچنان ادامه دارد و ترجیح می‌دهم به‌جای پیش‌بینی درباره موفقیت آینده، به مسیری نگاه کنم که فیلم تاکنون طی کرده است. مهم‌ترین اتفاق برای من این است که فیلم همچنان دیده شود و با مخاطبان بیشتری ارتباط برقرار کند. «فصل انگور» از یک تجربه شخصی آغاز شد، اما خوشحالم که حالا دیگر فقط متعلق به خانواده ما نیست و با مخاطبان نقاط مختلف جهان به اشتراک گذاشته شده است.

به نگارش:منصوره بسمل،روزنامه نگار رزونامه اخبارکیش

منبع: https://akhbarkish.com/%d8%b1%d9%82%d8%b5-%d8%af%d8%b1-%d9%85%db%8c%d8%a7%d9%86%d9%87-%d8%b3%d9%88%da%af/