از ویترین جشنواره‌ها تا بازار پایدار هنر؛

اظهارات اخیر معاون فرهنگی و اجتماعی سازمان منطقه آزاد کیش مبنی بر تغییر ریل ارزیابی جشنواره‌های هنری از تعداد رویداد و پوشش رسانه‌ای به اثرگذاری بر جامعه محلی و توسعه اقتصاد هنر، نویدبخش چرخش نظری مبارکی از مدیریت مناسبتی به اقتصاد توسعه‌محور است. اما سوال کلیدیِ کارشناسان اقتصاد فرهنگ این است: آیا کیش از زیرساخت‌ها، بسترهای قانونی و چرخه‌های مالی لازم برای تبدیل شدن به قطب صنایع خلاق برخوردار است؟
گذار از رویدادمحوری
به گزارش روزنامه اخبار کیش، سال‌هاست در مناطق آزاد، تعداد رویدادهای برگزارشده و حضور چهره‌های شاخص به‌عنوان شاخص عملکرد فرهنگی محسوب می‌شد؛ الگویی که حاصل آن، هزینه‌کردهای سنگین، شورِ چندروزه و سپس سکوت و رکود در جزیره بود. تأکید معاون فرهنگی بر اینکه صرف برگزاری رویداد یا برخورداری از پوشش گسترده رسانه‌ای معیار موفقیت نیست، گامی دقیق در آسیب‌شناسی این رویدادزدایی است.
برپایی جشنواره فیلم، عکس، تئاتر و موسیقی در ۶ ماهه اول امسال با آماری فراتر از کل سال گذشته، اگرچه نشان‌دهنده پویایی اجرایی است، اما ارزش افزوده واقعی آن زمانی سنجیده می‌شود که مشخص گردد چند درصد از این برنامه‌ها به ارتقای سرانه آموزش، تشکیل گروه‌های هنری پایدار بومی و خلق ثروت برای هنرمندان ساکن کیش، پویایی اقتصاد خلاق و توسعه فرهنگی انجامیده است.
پازل ناگفته‌ اقتصاد هنر، زیرساخت‌های واقعی کدامند؟
نگاه سرمایه‌ایِ مدیریت ارشد سازمان منطقه آزاد کیش به حوزه فرهنگ، سنگ بنای درستی است، اما اقتصاد هنر و صنایع خلاق نیازمند بسترها و زیرساخت‌های سخت‌افزاری و نرم‌افزاریِ ویژه‌ای است که هنوز در جزیره به نقطه اشباع نرسیده‌اند.
صنایع خلاق چیست؟ صنایع خلاق به عنوان یکی از مهم ‌ترین بخش ‌های اقتصادی در جهان شناخته می ‌شوند که با تمرکز بر نوآوری، خلاقیت و بهره ‌مندی از فناوری ‌های نوین، نقش حیاتی در توسعه اقتصادی و فرهنگی کشورها ایفا می ‌کنند. این صنایع شامل حوزه ‌های متنوعی از جمله هنر، رسانه، طراحی، فناوری اطلاعات و ارتباطات و بسیاری از دیگر بخش ‌های خلاقانه است.
بسترها و زیرساخت های صنایع خلاق
ازمهمترین بسترهای صنایع خلاق می توان به زیرساخت‌های فیزیکی و تولیدی اشاره کرد. بهره‌برداری از تماشاخانه استاد نصیریان و بهسازی فضاهای موجود ارزشمند است، اما «صنایع خلاق» فراتر از سالن نمایش، به استودیوهای مجهز ضبط و پساتولید، پلاتوهای استاندارد تمرین، و شهرک یا زون اختصاصی صنایع خلاق نیاز دارد.
محور مهم دیگر در این عرصه زیرساخت‌های مالی و حقوقی است. هنر زمانی وارد چرخه اقتصادی می‌شود که بازار داشته باشد. ایجاد حراج‌خانه‌های منطقه‌ای، اکسپوی دائمی آثار هنری، صکوک و صندوق‌های سرمایه‌گذاری خرد هنری و تسهیل صادرات کالاهای خلاق از طریق معافیت‌های گمرکی منطقه‌ای، حلقه‌های مفقوده‌ای هستند که باید در کنار جشنواره‌ها شکل بگیرند.
همچنین زیرساخت‌های شبکه‌سازی و دیپلماسی فرهنگی نیز در این حوزه از اهمیت ویژه ای برخوردارند. کیش به دلیل موقعیت استراتژیک در خلیج فارس، این ظرفیت را دارد که «هاب مبادلات فرهنگی و صنایع خلاق کشورهای همجوار» باشد؛ مشروط بر اینکه دیپلماسی هنری و تسهیلات رفت‌وآمد هنرمندان بین‌المللی برای آن تعریف شود.
الگوی کیفی‌سازی و سنجه‌های ارزیابی
اگر قرار است اقتصاد هنر و صنایع خلاق به یک مطالبات مشخص و قابل سنجش از مدیریت هنری تبدیل شود، پیشنهاد می‌شود نظام ارزیابی بر سه اصل شاخص‌های اشتغال و معیشت که بر نرخ رشد اشتغال پایدار فعالان هنری کیش و میزان درآمد سرانه حاصل از فروش محصولات خلاق بومی تاثیر گذار است .همچنین شاخص‌های مشارکت و تاب‌آوری اجتماعی که یک عنصر مهم بوده و میزان جذب هنرجویان محلی، میزان نفوذ برنامه‌ها در مدارس و دانشگاه‌های کیش، و نرخ سنجش امید و همبستگی اجتماعی پس از برگزاری رویدادها را می سنجد و از سوی دیگر موازنه مالی و جذب سرمایه بخش خصوصی با بستر سازی کاهش اتکای بودجه‌ای جشنواره‌ها به منابع دولتی/سازمانی و افزایش سهم اسپانسرشیپ و سرمایه‌گذاری بخش خصوصی و گردشگران در چرخه هنر استوار گردد.
کیش، پایلوت ملی صنایع خلاق
پیوند زدن اقتصاد هنر به عنوان یکی از زیرشاخه‌های اصلی صنایع خلاق با صنعت گردشگری، دقیقاً همان حلقه‌ای است که می‌تواند اقتصاد کیش را از تک‌پایگی و آسیب‌پذیری نجات دهد. ورود سازمان منطقه آزاد کیش به این ریل‌گذاری جدید، فرصت کم‌نظیری است؛ مشروط بر اینکه جشنواره‌ها به «ویترین نهایی» زنجیره‌ای تبدیل شوند که ابتدای آن آموزش و تولید است. از سوی دیگر بخش خصوصی و سرمایه‌گذاران حوزه گردشگری (هتل‌داران و جوامع شکاری و تجاری) به ورود در حوزه «صنایع خلاق» ترغیب شوند.همچنین زیرساخت‌های قانونی و فیزیکی توسعه هنر، پا به پای برنامه‌ریزی‌های رویدادی رشد کنند.
تنها در این صورت است که کیفیت‌سازی محقق شده و هنر در کیش از یک فعالیت مناسبتی و هزینه‌بر به یک سرمایه‌گذاری پیشران و ثروت‌آفرین تبدیل خواهد شد.
تاریخ مدیریت فرهنگی در مناطق آزاد ایران آکنده از سرفصل‌های پرطمطراق و الگوهای خوش‌تراشی است که غالباً در حد نشست‌های خبری، بیانیه‌های افتتاحیه و کاتالوگ‌های زرکوب متوقف مانده‌اند. امروز که معاونت فرهنگی و اجتماعی سازمان منطقه آزاد کیش شجاعانه دست روی دو کلیدواژه بنیادین—یعنی گذار از رویدادزدایی و توسعه اقتصاد هنر و صنایع خلاق—گذاشته، در حقیقت یک قرارداد اجتماعی جدید با افکار عمومی، کیشوندان و جامعه هنری امضا کرده است.
نقطه قوت این رویکرد، پذیرش صریح این واقعیت است که «عکس‌های یادگاری با سلبریتی‌ها و آمارهای تصنعی از تراکم برنامه‌ها» نه برای کیش نان می‌شود و نه برای هویت بومی آن آب. اما نقطه محک و آزمون تاریخی این دکترین، در کفِ میدان و در انتهای سال مالی مشخص خواهد شد؛ آنجا که باید به چند پرسش بی‌تعارف پاسخ داد:
آیا هنرمند و کنشگر جوان ساکن کیش، جزیره را سکوی پرتاب و زیست‌بوم معیشتی خود می‌یابد یا ناچار است برای تثبیت شغلی و اثرگذاری همچنان چشم به پایتخت بدوزد؟
آیا تقویم فرهنگی کیش توانسته زنجیره‌ای پایدار بسازد که در فصول رکود گردشگری نیز به عنوان موتور محرک اقتصادی و پناهگاه روانی جامعه محلی عمل کند؟
و در نهایت، آیا مدیریت ارشد منطقه آزاد کیش توانسته سرمایه‌گذاران بخش خصوصی و هتل‌داران را قانع کند که سرمایه‌گذاری روی یک گالری، استودیوی خلاق یا کمپانی تولید محتوا، به اندازه ساخت یک مرکز خرید دیگر می‌تواند بازدهی و ماندگاری خلق کند؟
کیش از ظرفیت‌های طبیعی، مزیت‌های ژئوپلیتیک و پیشینه میزبانی از فرهنگ برخوردار است؛ اما آنچه اقتصاد هنر را می‌سازد، پشتکار زیرساختی، تسهیل‌گری حقوقی و شجاعتِ سپردن کار به خودِ جامعه هنری است. اگر این ریل‌گذاری جدید به این لوازم پایبند بماند، کیش می‌تواند نخستین پایلوت راستین «شهرهای خلاق» در آب‌های جنوب نام بگیرد؛ در غیر این صورت، اقتصاد هنر نیز به سرنوشت صدها واژه لوکس دیگر دچار خواهد شد که تنها چند روز در سالن‌های همایش طنین‌انداز شدند و با خاموش شدن پروژکتورهای جشنواره، به فراموشی سپرده شدند.

به نگارش:زیبا حسین زاده،روزنامه نگار روزنامه اخبارکیش