اخبار کیش؛
شکوهِ ناتمام ماندن؛ هنرِ نرسیدن
تأملی درباره لئوناردو داوینچی و معنای زندگی
گاهی لازم است از پنجره دیگری به زندگی نگاه کنیم؛ به‌ویژه وقتی سال‌ها برای رسیدن به اهدافی تلاش کرده‌ایم، دشواری‌های فراوانی را پشت سر گذاشته‌ایم و با وجود صرف زمان، انرژی و سرمایه، هنوز به بسیاری از خواسته‌هایمان نرسیده‌ایم. در گفت‌وگویی درباره زمانی که برای پول درآوردن صرف می‌کنیم و سختی‌ها و فشارهای روانی این مسیر، می‌توان از زاویه دیگری نیز به مسئله نگاه کرد. شاید مطالعه زندگی بعضی از انسان‌های بزرگ تاریخ بتواند ما را به درک متفاوتی از معنای تلاش، موفقیت و حتی شکست برساند. زندگی لئوناردو داوینچی یکی از همین نمونه‌هاست؛ انسانی استثنایی که سرگذشتش پرسش مهمی را پیش روی ما قرار می‌دهد: آیا ارزش زندگی را باید در اهدافی جست‌وجو کرد که به آن‌ها رسیده‌ایم یا در تلاشی که برای رسیدن به آن‌ها کرده‌ایم؟
لئوناردو داوینچی در پانزدهم آوریل ۱۴۵۲، در آنکیانو، روستایی در نزدیکی شهر وینچی در منطقه توسکانی ایتالیا، به دنیا آمد. نام داوینچی در واقع به معنای «اهل وینچی» است. او در دوره رنسانس زندگی می‌کرد؛ دورانی که اروپا شاهد تحولات بزرگی در هنر، علم و اندیشه بود و نگاه انسان به جهان و جایگاه خودش در آن دگرگون می‌شد. لئوناردو فرزند نامشروع یک سردفتر اسناد رسمی بود و در جامعه طبقاتی آن زمان، چنین موقعیتی محدودیت‌هایی برای تحصیل رسمی و دستیابی به برخی مشاغل و جایگاه‌های اجتماعی ایجاد می‌کرد. با این حال، کنجکاوی و استعداد شگفت‌انگیز او راه دیگری برای شناخت جهان پیش رویش گذاشت. منطقه توسکانی، با چشم‌اندازهای طبیعی، رودخانه‌ها، گیاهان و تنوع جانوری‌اش، محیطی فراهم می‌کرد که برای ذهن کنجکاو او به مدرسه‌ای بزرگ تبدیل شد. داوینچی با دقت به جهان پیرامونش نگاه می‌کرد؛ به رشد گیاهان، حرکت آب، شکل بال پرندگان و تناسب اندام جانوران. برای او هر پدیده‌ای موضوعی برای مشاهده و پرسش بود و بعدها همین دقت در مشاهده طبیعت به یکی از مهم‌ترین ویژگی‌های آثار هنری و پژوهش‌های علمی‌اش تبدیل شد.
در نوجوانی، پدرش او را به کارگاه آندره‌آ دل وروکیو، هنرمند برجسته فلورانس، فرستاد تا نقاشی و هنرهای دیگر را بیاموزد. داوینچی در این کارگاه با فنون مختلف هنری آشنا شد و استعدادش به‌سرعت آشکار شد. در تابلوی «تعمید مسیح» اثر وروکیو، بخشی از نقاشی، از جمله تصویر یکی از فرشتگان، به لئوناردو نسبت داده می‌شود؛ اثری که توانایی متفاوت او را در همان سال‌های جوانی نشان می‌دهد. آنچه داوینچی را از بسیاری از هنرمندان زمان خود متمایز می‌کرد، مهارتی فراتر از نقاشی بود. او می‌خواست جهان را بفهمد و نقاشی برایش راهی برای شناخت طبیعت، انسان و سازوکار جهان به شمار می‌رفت. به همین دلیل، مرز روشنی میان هنر، علم و مهندسی در ذهن او وجود نداشت. سال‌ها درباره پرندگان مطالعه کرد و به ساختار بال‌ها، نحوه حرکت و امکان پرواز آن‌ها توجه نشان داد. همین مطالعات به طراحی ماشین‌های پرنده و ابزارهای گوناگون پرواز انجامید. صدها طرح و یادداشت از او باقی مانده است که نشان می‌دهد ذهنش تا چه اندازه درگیر فهم سازوکار طبیعت و کشف امکان‌های پیش روی انسان بوده است.
یکی از مهم‌ترین پروژه‌های داوینچی، طراحی مجسمه عظیم اسب فرانچسکو اسفورزا، حاکم میلان، بود. قرار بود این مجسمه برنزی عظیم به یاد پدر او ساخته و در شهر نصب شود. داوینچی تصمیم داشت آن را با ابعادی بی‌سابقه و با روشی متفاوت از شیوه‌های معمول مجسمه‌سازی آن زمان بسازد و سال‌ها برای طراحی و آماده‌سازی این اثر وقت گذاشت. سرانجام ماکت گِلی عظیمی از اسب ساخته شد و در معرض دید عموم قرار گرفت. عظمت و ظرافت ماکت چنان چشمگیر بود که توجه بسیاری را به خود جلب کرد. با این حال، پروژه در مرحله ساخت نهایی متوقف شد. با نزدیک شدن خطر جنگ و حمله نیروهای فرانسوی به میلان، برنز اختصاص‌یافته به ساخت مجسمه برای تأمین نیازهای نظامی به کار گرفته شد. بعدها، با سقوط حکومت اسفورزا در سال ۱۴۹۹، ماکت گِلی نیز به دست سربازان فرانسوی آسیب دید و از میان رفت. سال‌ها تلاش، طراحی و محاسبه به مجسمه‌ای برنزی منتهی نشد؛ اثری که داوینچی برای ساخت آن زمان و انرژی فراوانی صرف کرده بود، هرگز به شکل نهایی خود نرسید.
داوینچی پس از خروج از میلان، در شهرهای مختلف ایتالیا به فعالیت ادامه داد و کنجکاوی‌اش را به یک رشته محدود نکرد. در زمینه کالبدشناسی، بدن انسان را با دقتی کم‌نظیر مطالعه کرد. او در طول سال‌ها، با تشریح اجساد، ساختار استخوان‌ها، عضلات، مفاصل و اندام‌های داخلی را بررسی و ترسیم کرد. بر اساس پژوهش‌های تاریخی، احتمالاً حدود سی جسد انسانی را تشریح کرده بود. طرح‌های او از قلب، دستگاه گردش خون، استخوان‌بندی و اندام‌های بدن، هنوز هم از اسناد ارزشمند تاریخ علم به شمار می‌روند.
یکی از مهم‌ترین پروژه‌های داوینچی، طراحی مجسمه عظیم اسب فرانچسکو اسفورزا، حاکم میلان، بود. قرار بود این مجسمه برنزی عظیم به یاد پدر او ساخته و در شهر نصب شود. داوینچی تصمیم داشت آن را با ابعادی بی‌سابقه و با روشی متفاوت از شیوه‌های معمول مجسمه‌سازی آن زمان بسازد و سال‌ها برای طراحی و آماده‌سازی این اثر وقت گذاشت. سرانجام ماکت گِلی عظیمی از اسب ساخته شد و در معرض دید عموم قرار گرفت. عظمت و ظرافت ماکت چنان چشمگیر بود که توجه بسیاری را به خود جلب کرد. با این حال، پروژه در مرحله ساخت نهایی متوقف شد. با نزدیک شدن خطر جنگ و حمله نیروهای فرانسوی به میلان، برنز اختصاص‌یافته به ساخت مجسمه برای تأمین نیازهای نظامی به کار گرفته شد. بعدها، با سقوط حکومت اسفورزا در سال ۱۴۹۹، ماکت گِلی نیز به دست سربازان فرانسوی آسیب دید و از میان رفت. سال‌ها تلاش، طراحی و محاسبه به مجسمه‌ای برنزی منتهی نشد؛ اثری که داوینچی برای ساخت آن زمان و انرژی فراوانی صرف کرده بود، هرگز به شکل نهایی خود نرسید.
داوینچی پس از خروج از میلان، در شهرهای مختلف ایتالیا به فعالیت ادامه داد و کنجکاوی‌اش را به یک رشته محدود نکرد. در زمینه کالبدشناسی، بدن انسان را با دقتی کم‌نظیر مطالعه کرد. او در طول سال‌ها، با تشریح اجساد، ساختار استخوان‌ها، عضلات، مفاصل و اندام‌های داخلی را بررسی و ترسیم کرد. بر اساس پژوهش‌های تاریخی، احتمالاً حدود سی جسد انسانی را تشریح کرده بود. طرح‌های او از قلب، دستگاه گردش خون، استخوان‌بندی و اندام‌های بدن، هنوز هم از اسناد ارزشمند تاریخ علم به شمار می‌روند.
در معماری و مهندسی نیز طرح‌های فراوانی ارائه کرد؛ از پل‌ها و سازه‌های نظامی گرفته تا تونل‌ها، ماشین‌های جنگی و ابزارهای پرواز. بسیاری از این طرح‌ها در زمان خود، به دلیل محدودیت‌های فنی و امکانات ساخت‌وساز، امکان اجرا نداشتند. با این حال، او همچنان طراحی می‌کرد، می‌آموخت و امکان‌های تازه‌ای را به تصور درمی‌آورد. در میان آثار هنری او نیز دو اثر جایگاه ویژه‌ای دارند: «مونالیزا» و «شام آخر». مونالیزا سال‌ها همراه داوینچی بود. او بارها به این نقاشی بازمی‌گشت، جزئیاتش را تغییر می‌داد و روی آن کار می‌کرد. تابلوی «شام آخر» نیز که در فاصله سال‌های ۱۴۹۵ تا ۱۴۹۸ در میلان خلق شد، یکی از برجسته‌ترین آثار تاریخ نقاشی جهان است. این اثر، آخرین شام عیسی مسیح با حواریون را به تصویر می‌کشد و همچنان در صومعه سانتا ماریا دله گراتزیه در میلان نگهداری می‌شود.
داوینچی در سال‌های پایانی عمر، به دعوت فرانسوای اول، پادشاه فرانسه، به این کشور رفت. پادشاه برای او احترام فراوانی قائل بود و شرایطی فراهم کرد تا در سال‌های پایانی زندگی‌اش در نزدیکی دربار فرانسه به فعالیت و مطالعه ادامه دهد. لئوناردو در دوم مه ۱۵۱۹ در آمبواز فرانسه درگذشت. از او دفترها و دست‌نوشته‌های فراوانی باقی مانده است؛ مجموعه‌ای از طرح‌ها، محاسبات، مشاهدات و ایده‌ها که بخش بزرگی از آن‌ها در زمان زندگی‌اش به نتیجه عملی نرسیدند. این دست‌نوشته‌ها پس از مرگش پراکنده شدند و امروز در مجموعه‌ها و موزه‌های مختلف جهان نگهداری می‌شوند. اگر زندگی داوینچی را از منظر اهدافی که به آن‌ها رسید بررسی کنیم، با پروژه‌های ناتمام فراوانی روبه‌رو می‌شویم. او بارها برای اجرای ایده‌ای تلاش کرد و به دلایل گوناگون نتوانست آن را به سرانجام برساند. شرایط سیاسی، جنگ‌ها، محدودیت‌های فنی و گستردگی علایقش، در ناتمام ماندن بسیاری از برنامه‌های او نقش داشتند. با این حال، امروز از او به‌عنوان یکی از بزرگ‌ترین چهره‌های تاریخ تمدن بشری یاد می‌کنیم؛ انسانی که تأثیر اندیشه‌ها، مشاهدات و آثارش بسیار فراتر از تعداد پروژه‌هایی است که توانست به پایان برساند. اینجاست که باید کمی در مفهوم موفقیت تأمل کنیم.
ما انسان‌ها معمولاً زندگی را با اهدافمان تعریف می‌کنیم. صبح از خواب بیدار می‌شویم و برای رسیدن به خواسته‌ای تلاش می‌کنیم. پول بیشتری می‌خواهیم، خانه بهتری می‌خواهیم، موقعیت شغلی بالاتری می‌خواهیم و در ذهنمان تصویری از آینده می‌سازیم که تصور می‌کنیم با رسیدن به آن، سرانجام آرامش خواهیم یافت. اما تجربه زندگی نشان می‌دهد که این چرخه پایان مشخصی ندارد. ممکن است روزی آرزوی داشتن یک آپارتمان هشتادمتری داشته باشیم، ده سال تلاش کنیم و سرانجام آن را به دست آوریم؛ چند ماه بعد، به این فکر کنیم که ای‌کاش خانه‌مان صد و پنجاه متر بود. این بار هدف تازه‌ای شکل می‌گیرد و دوباره تلاش آغاز می‌شود. ما در سرزمین آرزوها زندگی می‌کنیم. هر بار که آرزویی به واقعیت تبدیل می‌شود، آن را به سرزمین دستاوردها منتقل می‌کنیم و دوباره به سرزمین آرزوها بازمی‌گردیم تا خواسته تازه‌ای پیدا کنیم. این چرخه می‌تواند تمام عمر ادامه پیدا کند؛ در حالی که ما بخش بزرگی از زندگی خود را صرف رسیدن به آینده‌ای می‌کنیم که با هر بار رسیدن، مقصد تازه‌ای جای آن را می‌گیرد.
ما انسان‌ها معمولاً زندگی را با اهدافمان تعریف می‌کنیم. صبح از خواب بیدار می‌شویم و برای رسیدن به خواسته‌ای تلاش می‌کنیم. پول بیشتری می‌خواهیم، خانه بهتری می‌خواهیم، موقعیت شغلی بالاتری می‌خواهیم و در ذهنمان تصویری از آینده می‌سازیم که تصور می‌کنیم با رسیدن به آن، سرانجام آرامش خواهیم یافت. اما تجربه زندگی نشان می‌دهد که این چرخه پایان مشخصی ندارد. ممکن است روزی آرزوی داشتن یک آپارتمان هشتادمتری داشته باشیم، ده سال تلاش کنیم و سرانجام آن را به دست آوریم؛ چند ماه بعد، به این فکر کنیم که ای‌کاش خانه‌مان صد و پنجاه متر بود. این بار هدف تازه‌ای شکل می‌گیرد و دوباره تلاش آغاز می‌شود. ما در سرزمین آرزوها زندگی می‌کنیم. هر بار که آرزویی به واقعیت تبدیل می‌شود، آن را به سرزمین دستاوردها منتقل می‌کنیم و دوباره به سرزمین آرزوها بازمی‌گردیم تا خواسته تازه‌ای پیدا کنیم. این چرخه می‌تواند تمام عمر ادامه پیدا کند؛ در حالی که ما بخش بزرگی از زندگی خود را صرف رسیدن به آینده‌ای می‌کنیم که با هر بار رسیدن، مقصد تازه‌ای جای آن را می‌گیرد.
گاهی در این مسیر چنان درگیر نتیجه می‌شویم که خودِ زندگی را فراموش می‌کنیم. به خودمان می‌گوییم تا وقتی به آن موقعیت شغلی نرسیده‌ام، حق ندارم آرامش داشته باشم؛ تا وقتی آن خانه را نخریده‌ام، نمی‌توانم احساس رضایت کنم؛ تا وقتی آن سند یا مدرک را نگرفته‌ام، نمی‌توانم آسوده بخوابم. این همان نقطه‌ای است که تلاش به بی‌قراری تبدیل می‌شود. تلاش برای بهبود شرایط زندگی، کسب درآمد، دستیابی به امنیت اقتصادی و تحقق آرزوها ضروری است. اما باید مراقب باشیم که تمام معنای زندگی را به نتیجه این تلاش‌ها گره نزنیم. طبیعت در این زمینه درس بزرگی به ما می‌دهد. رودخانه‌ای را تصور کنید که در مسیر خود حرکت می‌کند؛ با سنگ‌ها برخورد می‌کند، از موانع عبور می‌کند و گاهی مسیرش تغییر می‌کند. زندگی رودخانه در همین جریان و حرکت معنا پیدا می‌کند. آب در حرکت، جاری و زنده است و با توقف و رکود، به‌تدریج کیفیت خود را از دست می‌دهد. انسان نیز در حرکت و تلاش زندگی می‌کند؛ در آموختن، تجربه کردن، ساختن، اشتباه کردن، شکست خوردن و دوباره آغاز کردن. زندگی در همین تجربه‌ها جریان دارد.
به همین دلیل، وقتی بارها برای رسیدن به هدفی تلاش کرده‌ایم و موفق نشده‌ایم، شاید بهتر باشد به جای آنکه تمام آن سال‌ها را ازدست‌رفته بدانیم، به آنچه در طول مسیر تجربه کرده‌ایم نیز نگاه کنیم.
اگر سرمایه‌گذاری کرده‌ایم و ضرر کرده‌ایم، اگر پروژه‌ای را آغاز کرده‌ایم و به پایان نرسانده‌ایم، اگر برای موقعیتی تلاش کرده‌ایم و آن را به دست نیاورده‌ایم، نباید اجازه دهیم تمام معنای زندگی‌مان به آن نتیجه وابسته شود. زندگی داوینچی در اینجا می‌تواند یادآور حقیقت مهمی باشد: ارزش یک انسان را نمی‌توان فقط با فهرست دستاوردهای نهایی او سنجید. گاهی آنچه در مسیر جست‌وجو، تجربه و آفرینش به دست می‌آوریم، به اندازه خودِ مقصد ارزشمند است.
مولانا می‌گوید: «جمله بی‌قراری‌ات از طلب قرار توست؛ طالب بی‌قرار شو تا که قرار آیدت» شاید بخش مهمی از بی‌قراری انسان از همین خواستن‌های بی‌پایان و انتظاراتی ناشی می‌شود که از دنیا دارد. ما مدام از جهان طلب داریم؛ انتظار داریم زندگی مطابق خواسته‌هایمان پیش برود و هرچه را می‌خواهیم، در زمان و شکلی که تعیین کرده‌ایم به ما بدهد. اما جهان همیشه مطابق نقشه‌های ما حرکت نمی‌کند. شاید آرامش از جایی آغاز شود که در کنار تلاش برای ساختن آینده، بتوانیم از آنچه اکنون در اختیار داریم نیز بهره ببریم و زندگی را به تحقق تمام خواسته‌هایمان موکول نکنیم. حافظ نیز بارها از ناپایداری جهان، گذر عمر و سرانجام مشترک انسان‌ها یاد کرده است. هرچه اندوخته‌ایم و هرچه به دست آورده‌ایم، سرانجام در همین جهان باقی می‌ماند. این یادآوری می‌تواند ما را به پرسشی اساسی برساند: برای چه این‌همه می‌دویم؟ چرا تمام آرامش امروزمان را به نتیجه‌ای در آینده گره می‌زنیم که حتی تضمینی برای رسیدن به آن وجود ندارد؟
شاید لازم باشد چشم‌هایمان را بشوییم و دوباره به زندگی نگاه کنیم. عمر انسان در مقیاس جهان هستی بسیار کوتاه است؛ فرصتی گذرا در تاریخ بی‌پایان طبیعت. در چنین فرصتی، چرا باید تمام روزهایمان را در انتظار رسیدن به مقصدی بگذرانیم که پس از رسیدن، مقصد دیگری جای آن را می‌گیرد؟ زندگی یعنی تلاش، زندگی یعنی حرکت، زندگی یعنی امید و آرزو. باید برای خواسته‌هایمان بجنگیم، صبح‌ها از خواب برخیزیم، کار کنیم، بسازیم و دوباره آغاز کنیم؛ اما در تمام این مسیر، فراموش نکنیم که همین روزهایی که در تلاش برای رسیدن به اهدافمان می‌گذرانیم، خودِ زندگی ما هستند.
شاید بزرگ‌ترین درس زندگی لئوناردو داوینچی همین باشد: انسانی که بسیاری از ایده‌ها و پروژه‌هایش ناتمام ماندند، اما در تمام عمر از دیدن، آموختن، جست‌وجو کردن و آفریدن دست نکشید. او بسیاری از مقصدهایی را که در ذهن داشت تجربه نکرد، اما در مسیر زندگی، جهانی از اندیشه، هنر و کشف را پیش روی انسان گذاشت. شاید هنر زندگی همین باشد؛ با تمام توان در مسیر آرزوها حرکت کنیم، اما لذت زیستن را تا روز رسیدن به مقصد به تعویق نیندازیم.
اگر سرمایه‌گذاری کرده‌ایم و ضرر کرده‌ایم، اگر پروژه‌ای را آغاز کرده‌ایم و به پایان نرسانده‌ایم، اگر برای موقعیتی تلاش کرده‌ایم و آن را به دست نیاورده‌ایم، نباید اجازه دهیم تمام معنای زندگی‌مان به آن نتیجه وابسته شود. زندگی داوینچی در اینجا می‌تواند یادآور حقیقت مهمی باشد: ارزش یک انسان را نمی‌توان فقط با فهرست دستاوردهای نهایی او سنجید. گاهی آنچه در مسیر جست‌وجو، تجربه و آفرینش به دست می‌آوریم، به اندازه خودِ مقصد ارزشمند است.
مولانا می‌گوید: «جمله بی‌قراری‌ات از طلب قرار توست؛ طالب بی‌قرار شو تا که قرار آیدت» شاید بخش مهمی از بی‌قراری انسان از همین خواستن‌های بی‌پایان و انتظاراتی ناشی می‌شود که از دنیا دارد. ما مدام از جهان طلب داریم؛ انتظار داریم زندگی مطابق خواسته‌هایمان پیش برود و هرچه را می‌خواهیم، در زمان و شکلی که تعیین کرده‌ایم به ما بدهد. اما جهان همیشه مطابق نقشه‌های ما حرکت نمی‌کند. شاید آرامش از جایی آغاز شود که در کنار تلاش برای ساختن آینده، بتوانیم از آنچه اکنون در اختیار داریم نیز بهره ببریم و زندگی را به تحقق تمام خواسته‌هایمان موکول نکنیم. حافظ نیز بارها از ناپایداری جهان، گذر عمر و سرانجام مشترک انسان‌ها یاد کرده است. هرچه اندوخته‌ایم و هرچه به دست آورده‌ایم، سرانجام در همین جهان باقی می‌ماند. این یادآوری می‌تواند ما را به پرسشی اساسی برساند: برای چه این‌همه می‌دویم؟ چرا تمام آرامش امروزمان را به نتیجه‌ای در آینده گره می‌زنیم که حتی تضمینی برای رسیدن به آن وجود ندارد؟
شاید لازم باشد چشم‌هایمان را بشوییم و دوباره به زندگی نگاه کنیم. عمر انسان در مقیاس جهان هستی بسیار کوتاه است؛ فرصتی گذرا در تاریخ بی‌پایان طبیعت. در چنین فرصتی، چرا باید تمام روزهایمان را در انتظار رسیدن به مقصدی بگذرانیم که پس از رسیدن، مقصد دیگری جای آن را می‌گیرد؟ زندگی یعنی تلاش، زندگی یعنی حرکت، زندگی یعنی امید و آرزو. باید برای خواسته‌هایمان بجنگیم، صبح‌ها از خواب برخیزیم، کار کنیم، بسازیم و دوباره آغاز کنیم؛ اما در تمام این مسیر، فراموش نکنیم که همین روزهایی که در تلاش برای رسیدن به اهدافمان می‌گذرانیم، خودِ زندگی ما هستند.
شاید بزرگ‌ترین درس زندگی لئوناردو داوینچی همین باشد: انسانی که بسیاری از ایده‌ها و پروژه‌هایش ناتمام ماندند، اما در تمام عمر از دیدن، آموختن، جست‌وجو کردن و آفریدن دست نکشید. او بسیاری از مقصدهایی را که در ذهن داشت تجربه نکرد، اما در مسیر زندگی، جهانی از اندیشه، هنر و کشف را پیش روی انسان گذاشت. شاید هنر زندگی همین باشد؛ با تمام توان در مسیر آرزوها حرکت کنیم، اما لذت زیستن را تا روز رسیدن به مقصد به تعویق نیندازیم.
به نگارش:مسعود بهبهانی،نویسنده
منبع: https://akhbarkish.com/%d8%b4%da%a9%d9%88%d9%87%d9%90-%d9%86%d8%a7%d8%aa%d9%85%d8%a7%d9%85-%d9%85%d8%a7%d9%86%d8%af%d9%86%d8%9b-%d9%87%d9%86%d8%b1%d9%90-%d9%86%d8%b1%d8%b3%db%8c%d8%af%d9%86/
ارسال نظر
0 دیدگاه ثبت شده است
امکان ارسال دیدگاه برای این خبر بسته شده است.